18.05.2020. Temat: Młoda Polska – początki modernizmu.
Schyłek XIX wieku przyniósł tzw. Przełom antypozytywistyczny. W całej Europie nastąpiło załamanie jednoznacznego, opartego na nauce obrazu świata i człowieka: miejsce pewników zajęły wątpliwości, poszukiwania, indywidualne rozstrzygnięcia. Czas długiej stabilizacji politycznej sprzyjał rozwojowi kultury i sztuki.
Młodą Polską nazwano w kulturze okres, który cechuje duża liczba nowych kierunków artystycznych. Terminy analogiczne do Młodej Polski spotykamy także w innych literaturach europejskich (Młoda Belgia, Młoda Skandynawia, Młoda Francja).
W historii literatury i sztuki funkcjonują również inne określenia wskazujące najważniejsze tendencje tego okresu:
MODERNIZM – nowoczesność, przeciwstawianie się klasycznym regułom;
NEOROMANTYZM – powrót do idei romantycznych: metafizyki, indywidualizmu, irracjonalizmu, koncepcji odzyskania niepodległości poprzez walkę.
- Podłoże historyczno-polityczne modernizmu w Europie i w Polsce.
| Europa przełomu XIX i XX w. | Polska przełomu XIX i XX w. |
| – proces kolonizacji terenów pozaeuropejskich (rozwój polityki kolonialnej), – czas względnego pokoju (brak konfliktów zbrojnych na terenie Europy), – ekspansja socjalizmu Rosji (działalność Lenina, powstanie bolszewików itd. | – zjawisko emigracji zarobkowej (masowe wyjazdy do Stanów Zjednoczonych i Brazylii), – rozwój ruchów socjalistycznych i chłopskich, – rozwój organizacji nacjonalistycznych (kultywowanie tożsamości polskiej), – rewolucja w Królestwie Polskim (rozwój ruchów socjalistycznych i proletariackich) |
La belle époque (fr. La Belle Époque – piękna epoka, piękny okres, piękny czas) – nazwa nadana okresowi od zakończenia wojny francusko-pruskiej w 1871 roku do wybuchu I wojny światowej.
Cechy – długotrwały pokój, pozytywne dla Europy efekty polityki kolonialnej, ożywienie gospodarki przemysłowo-handlowej, bogacenie się burżuazji, emancypacja mieszczaństwa, względny dobrobyt, postęp naukowy, rozwój sztuki masowej.
- Zapoznaj się w wykładem wprowadzającym do epoki modernizmu (podręcznik 2.2, s. 18)
- Czas trwania epoki:
EUROPA – początek: 1857 r. koniec: bunty studentów w 1968 r.
POLSKA – początek: 1894 r. (edycja II tomu Poezji K. Przerwy-Tetmajera) koniec: 1918 r. (odzyskanie niepodległości); lata 90. XX w. (upadek komunizmu).
- Tło społeczno – polityczne
Europa | Polska |
| czas politycznej stabilizacji (czas pokoju), – rozwój gospodarki (względny dobrobyt), – wieloaspektowy rozwój sztuki (por. zjawisko sztuki użytkowej, początki kina, Wielka Reforma Teatru itd.), – poszukiwanie europejskiej tożsamości, – rozwój masowej turystyki, – przełom XIX i XX w. jako belle époque. | – gwałtowny rozwój miast, – industrializacja, – rozwój autonomii galicyjskiej, – ograniczenie procesu rusyfikacji (szczególnie po rewolucji 1905 r.), – rozwój szkolnictwa w zaborze pruskim (ograniczenie analfabetyzmu). |
- Specyfika modernistycznego światopoglądu w kontekście zjawiska kryzysu kultury 2. połowy XIX w.
RELIGIA:
- kryzys tradycyjnej religijności opartej na autorytecie Kościoła,
- rozwój „religijności indywidualnej” (duchowość pozainstytucjonalna),
- fascynacja religiami Dalekiego Wschodu (buddyzm, hinduizm),
- ekspansja ateizmu.
AKSJOLOGIA:
- wartości etyczne są względne (relatywizm),
- prawda jest wartością subiektywną,
- obiektywizm jest iluzją,
- kryzys tradycyjnej moralności mieszczańskiej.
ESTETYKA:
- kategorie estetyczne mają charakter subiektywny,
- piękno jest kategorią subiektywną, a przez to – nieuchwytną,
- kategorie estetyczne są pochodną wrażliwości emocjonalnej człowieka,
- – kryzys antycznej kalokagatii (np.: piękno jako pochodna zła).
ANTROPOLOGIA:
- człowiek istotą złożoną, niejednoznaczną,
- człowiek jako jednostka autonomiczna w stosunku do zbiorowości (modernistyczny indywidualizm),
- fascynacja głębią osobowości człowieka (tym, co nieracjonalne)
- Kierunki w sztuce.
Zapoznaj się z materiałem zawartym w lekcji na portalu e- podręczniki, wykonaj ćwiczenia i stwórz notatkę prezentującą główne kierunki w literaturze i sztuce Młodej Polski.
https://epodreczniki.pl/a/izmy-przelomu-wiekow/Df3xg9TaN
FILOZOFIA MODERNIZMU
Filozofia pozytywistyczna była tworzona na wzór nauk przyrodniczych, ograniczała się do spraw poznania naukowego, doświadczalnego i wyrażała optymistyczną wiarę w możliwości ludzkiego działania. Filozofia modernizmu wykroczyła swoim zasięgiem poza sprawy świata przyrody, a za obowiązujący model poznawczy j językowy przyjęła wypowiedź poetycką. Ponownie – jak w romantyzmie filozofowie wkroczyli w „dziedzinę ducha”, a więc ludzkiej psychiki. Wiarę w rozum i postęp wyparły pesymizm i uznanie nauki za niedostateczne narzędzie poznania świata i człowieka.
| Filozofia pozytywna | Filozofia modernistyczna |
| Scjentyzm | Krytyka naukowego podejścia do rzeczywistości, której natura jest nieuchwytna. |
| Empiryzm | Subiektywizm – poznanie rzeczywistości wyklucza obiektywizowanie sądów na jej temat. |
| Ewolucjonizm | Rzeczywistość dynamicznie się zmienia, cywilizacja europejska osiągnęła apogeum swojego rozwoju. |
Nurty filozofii modernistycznej:
A. Schopenhauer | F. Nietzsche | H. Bergson |
KONCEPCJA ŚWIATA / RZECZYWISTOŚCI | ||
| – świat jest przedmiotem ludzkich pragnień, – świat jest zbiorem zjawisk, które są dla ludzi nieosiągalne, – świat jest nicością, – światem rządzi Wola | – świat jest bytem dynamicznie zmieniającym się, – rzeczywistość jest zjawiskiem subiektywnym, – świat znajduje się w fazie kryzysu (wartości, pojęć religijnych). | natura świata jest nieuchwytna, gdyż jest on bytem dynamicznie zmieniającym się, – świat jest zjawiskiem subiektywnym (indywidualnym), – światem rządzi pęd życiowy (franc. Élan vital). |
WIZJA CZŁOWIEKA | ||
| człowiek jest z natury bytem nienasyconym, – człowiekiem rządzą pragnienia (istota ludzka jest zniewolona przez żądze, pragnienia, egoistyczne potrzeby), – życie człowieka jest walką (polega na nieustannej rywalizacji z innymi ludźmi), – sensem ludzkiego życia jest doświadczenie nienasycenia i cierpienia. | idea „nadczłowieka” (tu: istota świadomie dążąca do ambitnych celów wykraczających poza horyzont wyznaczony przez dotychczasowy system wartości). | człowiek za pomocą rozumu (intelektu) nie jest w stanie poznać i opisać rzeczywistości, – człowiek może poznać rzeczywistość za pomocą intuicji. |
PODSTAWOWE POJĘCIA | ||
| – filozoficzny pesymizm, – egzystencjalizm, – absurd, – Wola. | – nihilizm, – relatywizm, – wola mocy, – resentyment, – nadczłowiek. | – witalizm (franc. élan vital), – intuicjonizm. |
Specyfika filozofii modernizmu:
- dynamiczna koncepcja rzeczywistości,
- eksponowanie subiektywizmu w poznawaniu i opisywaniu rzeczywistości (natura świata nie ma charakteru obiektywnego),
- interpretowanie zjawisk rzeczywistości jako efektów działania procesów nieosiągalnych dla ludzkiego poznania (por. kategoria Woli, élan vital).
- negowanie wartości świata kultury i cywilizacji (przekonanie o istniejącym kryzysie),
- relatywizm moralny, poznawczy
Zapoznaj się z materiałem dotyczącym filozofii epoki, a następnie wykonaj ćwiczenia: 2,3,4,5.
https://epodreczniki.pl/a/filozofia-epoki/DMRklRY4d
Pozdrawiam – Katarzyna Nowak