1F4R (Tech)Zdalne Lekcje

język polski I F4R

07.05.2020.Temat: Słowa i ich znaczenia.

Cele lekcji:

Scharakteryzuję najważniejsze relacje semantyczne* w języku.

Zdefiniuję pojęcia: synonimia, homonimia, antonimia i polisemia.

 

*semantyczny – dotyczący znaczenia wyrazów, znaczeniowy;

semantyka – dział językoznawstwa, którego przedmiotem jest analiza znaczeń wyrazów.

Słowa odnoszą się zwykle do wielu pojęć. Na przykład miłość to zarówno uczucie, którym matka darzy swoje dziecko, jak i związek między ludźmi (np. wolna miłość). Wieloznaczność danego słowa, czyli istnieje wielu pojęć przez to słowo oznaczanych to polisemia.

Ze względu na swoje znaczenia słowa mogą pozostawać wobec siebie w różnych relacjach. Niektóre z nich to:

Antonimia – związek łączy słowa o przeciwstawnych znaczeniach, np. miłość – nienawiść. Słowa o znaczeniach przeciwstawnych to antonimy.

Homonimia – relacja między słowami o takim samym brzmieniu, ale zupełnie innych, niepowiązanych ze sobą znaczeniach, zwykle też o różnym pochodzeniu, np. kurka (gatunek grzyba) – kurka (mała kura, ptak). Takie wyrazy to homonimy.

Synonimia – bliskoznaczność, czyli relacja między słowami o podobnych znaczeniach np. miłość – sympatia, kochanie, zakochanie, amory. Takie wyrazy to synonimy.

Wyrazom można także nadawać znaczenia niedosłowne (przenośne, inaczej: metaforyczne), które nie są notowane w słowniku, i które można odczytać tylko w kontekście innych słów. Nadawanie nowych znaczeń słowom stanowi jeden z fundamentów poezji.

Ćwiczenia.

  1. Określ znaczenie słowa „głowa” (wskaż elementy znaczeniowe, które są potrzebne do zdefiniowania wyrazu).
  2. Wyraz „głowa” jest wieloznaczny. Wyjaśnij, w jaki sposób łączą się ze znaczeniem głównym następujące użycia słowa: „głowa rodziny”, „głowa kolumny”, „głowa kapusty”.
  3. Przyjrzyj się poniższym parom wyrazów:

„minie” (co zrobi?) – „minie” (komu? czemu?);

„wieżę” „wierzę”;

„bal” (zabawa taneczna) – „bal” (ociosany pień drzewa).

Czym homonimy różnią się od wyrazów wieloznacznych?

  1. Wskazując różnice znaczeniowe między rzeczownikami „mamrotać”, „mówić”, „krzyczeć”, udowodnij, że synonimy to wyrazy blisko-, a nie jednoznaczne.

Który z podanych wyrazów ma najogólniejsze znaczenie i może zastąpić w tekście pozostałe?

  1. Uporządkuj podane synonimy według rosnącej intensywności znaczeniowej:
  2. a) Mokry, wilgotny, namokły.
  3. b) Zimny, lodowaty, chłodny, mroźny.
  4. c) Wyczerpanie, zmęczenie, znużenie.
  5. Do podanych rzeczowników dobierz najodpowiedniejsze synonimy wyrazów dobry / zły.
DOBRY ZŁY
obiad np. smaczny, smakowity, pyszny, wyśmienity np. niesmaczny, ohydny
człowiek
postępowanie
nastrój
zakup
wpływ
wiadomości
opinia
wzrok

 

  1. W poniższym tekście odszukaj i zanalizuj przykłady gier językowych opartych na:
  2. a) wieloznaczności wyrazów,
  3. b) częściowej homonimii,
  4. c) wykorzystaniu słownictwa związanego z wodą w utartych połączeniach wyrazowych.

Tomasz Olbratowski (RMF FM)

[…] pewien fryzjer z Tajlandii […] wpadł na dość niezwykły sposób uprawiania swojego zawodu. Proponuje on swoim klientkom strzyżenie pod wodą. W zakładzie zainstalował basen, gdzie w akwalungu schodzi pod wodę wraz z klientką […] – stanowią w dwójkę parę wodną. […] Bardzo dobrze pod wodą wychodzą fale, a specjalnością zakładu jest fryzura o nazwie „mokra Włoszka”. Jeśli klientka chce sobie utlenić włosy albo zafarbować wodoodrosty, to wtedy fryzjer napełnia basen wodą utlenioną. […] Poza tym klientka nie może wynurzać się przed fryzjerem, bo go wszelkie wynurzenia nudzą.

Słowa i ich znaczenia- załącznik

Zdobytą wiedzę warto wykorzystać w praktyce, np. w redagowaniu prac pisemnych.

Zastanów się nad poniższymi wnioskami.

  • Odmienna wartość stylistyczna poszczególnych synonimów (stosowność wypowiedzi oficjalnej wymaga zrezygnowania ze słownictwa potocznego i slangowego).
  • Ostrożność w stosowaniu wyrazów nacechowanych emocjonalnie.
  • Niezamierzona dwuznaczność lub śmieszność wypowiedzi, powstająca przy nieprzemyślanym zastosowaniu polisemów czy homonimów.
  • Stosowanie świadomie wykorzystanych semantycznych środków językowych podnosi wartość pracy (bogactwo językowe, styl indywidualny, żywy i swobodny).
  • Wykorzystanie semantycznych środków językowych powinno służyć wyeksponowaniu własnego stanowiska, zwróceniu uwagi na szczególnie istotny problem czy nawiązaniu kontaktu z odbiorcą.

Pozdrawiam – Katarzyna Nowak