1FTR (Tech)

Język polski 21.05.2020 r.

Drodzy Uczniowie,

dzisiejsza lekcja poświęcona jest metafizycznemu poecie barokowemu.

Temat : Poezja metafizyczna Mikołaja Sępa Szarzyńskiego.

  1. Zapoznajcie się z biogramem Mikołaja Sępa Szarzyńskiego (podręcznik, s. 147).

Zwróćcie uwagę na lata życia poety (1550–1581) oraz zestawcie je z datami urodzin i śmierci Jana Kochanowskiego (1530–1584). Dlaczego Sępa, który żył w podobnym okresie, co nasz czołowy poeta renesansowy, historycy literatury umieszczają w epoce baroku?

  1. Zastanówcie się, czy człowiek współczesny doświadcza wewnętrznego rozdarcia z powodu konieczności dokonywania wyboru między potrzebami duchowymi i cielesnymi? Czy walka z pokusami tego świata ma sens?
  2. Odczytajcie Sonet IV. „O wojnie naszej, którą wiedziemy z szatanem, światem i ciałem” s. 148 w podręczniku. Przeanalizuj temat wojny w Sonecie IV Mikołaja Sępa Szarzyńskiego.
Wróg Co symbolizuje?
szatan walka ze złem, z grzechem, z pokusami
świat walka z pokusami świata (pieniądze, sława, władza)
ciało rozkosze zmysłowe: jedzenie, picie, miłość zmysłowa, używki

 

  1. Wymień słownictwo charakterystyczne dla języka walki, wojny, potyczek użyte w Sonecie IV. Jaki obraz człowieka tworzy poeta dzięki takiemu konceptowi?

bojowanie, Hetman, straszliwy bój, Będę wojował i wygram statecznie

Człowiek jest rozdarty wewnętrznie, jego grzeszna natura skazuje go na wieczną walkę ze słabościami, targają nim namiętności i wyrzuty sumienia. Szatan – Hetman – reprezentuje wojnę, zaś Bóg oferuje człowiekowi bezpieczne schronienie – szczęśliwy pokój.

  1. Nazwij środek stylistyczny użyty w pierwszych wersach Sonetu IV oraz określ funkcję tego zabiegu.

Antyteza (zestawienie określeń o przeciwstawnym znaczeniu) – służy ukazaniu złożoności życia ludzkiego, dualizmu, rozdarcia, wizji życia jako walki wewnętrznej. Poeta przedstawia tezę, a następnie ją neguje, ukazuje ideał i jednocześnie trudności w osiągnięciu celu. Eksponuje rozdźwięk, rozdarcie, buduje napięcie.

Inne środki stylistyczne – „Nie dosyć na tym, o nasz możny Panie!”- wykrzyknienie – zdanie wykrzyknikowe lub równoważnik zdania – wyraża emocje, ożywia wypowiedź.

„Cóż będę czynił w tak straszliwym boju (…)?”- pytanie retoryczne – pytanie niewymagające odpowiedzi – budzi emocje, ożywia wypowiedź.

„…) bojowanie/ Byt nasz podniebny” – elipsa – wyrażenie pozbawione czasownika; wyrzucenie czasownika dynamizuje wypowiedź, a tym samym wprowadza dramatyzm;

inwersja (szyk przestawny) – słowo podniebny wyrzucone na koniec wersu, użycie w przerzutni epitetu podniebny może podkreślać wagę tego słowa w odniesieniu do tego, co znajduje się poza sferą ziemską, jest nieskończone, boskie; w ogólnym wymiarze można powiedzieć, że epitet podniebny określa miejsce człowieka w uniwersum;

metonimia (zamiennia) – słowo bojowanie jest w tym wypadku synonimem istnienia, życia (podobnie jak określenie byt podniebny) – zastosowanie metonimii wyraźnie określa sytuację człowieka, dla którego życie jest ciągłą walką między sprzecznymi, niemożliwymi do pogodzenia wartościami i zjawiskami. Wprowadzenie w tym miejscu sonetu określenia bojowanie jest zabiegiem celowym, który niejako inicjuje dalszy sposób poetyckiego obrazowania w utworze; celem zabiegu jest wywołanie zdziwienia i podważenia oczywistych zjawisk itp.

  1. Odczytajcie Sonet V. „O nietrwałej miłości rzeczy świata tego” ze s.149

Tytuł sonetu odsyła nas do toposu vanitas, czyli marności świata doczesnego. To bardzo popularny topos w baroku i w średniowieczu. Pogarda dla złudnych wartości ziemskich (które są jednak bardzo kuszące; trzeba hartu ducha, by się im oprzeć) to temat sonetu V. Jest to utarty motyw literacki contemptus mundi (pogarda dla świata doczesnego). Znajdziemy go w Księdze Koheleta, np. w słynnych słowach „Vanitas vanitatum et omnia vanitas” (Marność nad marnościami i wszystko marność).

Mamy tu do czynienia z parafrazą cytatu z Anakreonta w tłumaczeniu Jana Kochanowskiego: „Ciężko, kto nie miłuje, ciężko, kto miłuje”. Jednak zastosowana przez Sępa-Szarzyńskiego przerzutnia wprowadza niepokój i daje myśli nową głębię. Człowiek jest więc w sytuacji bez wyjścia: trudno mu zupełnie odrzucić „rzeczy świata tego”, lecz gdy się im podda – nie będzie szczęśliwy ze względu na potrzeby duszy, których wtedy nie zaspokoi… Życie człowieka to więc ciągłe wybieranie i poczucie niespełnienia. Człowiek idealizuje zmysłowe radości i ziemskie wartości, daje im się zwieść – tymczasem one świecą zwodniczym blaskiem i prowadzą do zepsucia. Świat barokowego poety pełen jest złudnych wartości nęcących człowieka poddanego grzechowi i marnościom tego świata. To jedna z obsesji Sępa-Szarzyńskiego, wielkiego „wroga” radości z bogactwa, sławy czy władzy. Dla ukazania ziemskich wartości poeta chętnie używał symbolu cienia – kontrastującego z symbolami mocy Bożej (płomieniem i światłem). Poeta jednym tchem wymienia rzeczy świata tego, które „wodzą na pokuszenie”, a tak naprawdę są nietrwałe i niewarte zachodu. Są to złoto (bogactwo), sceptr (berło, symbol władzy), sława i stworzone piękne oblicze, czyli uroda. Miłość do ziemskich wartości nie napełni serca otuchą ani męstwem, wartości ziemskie nie dają człowiekowi oparcia. Ten sonet kończy zwrot do Boga – to On, a nie ziemskie wartości, powinien być celem miłości człowieka.

  1. Jakie kontrasty określają człowieka i jego miejsce w świecie według Sępa Szarzyńskiego? Jakie paradoksy życia ludzkiego i relacji między Bogiem i człowiekiem wskazuje poeta? Dlaczego koncepcję ludzkiego losu prekursora polskiego baroku określa się mianem heroicznego aktywizmu?
Sonet IV Sonet V
Świat Miejsce doczesnej egzystencji człowieka (podniebnej), ścierania się dwóch sił: dobra i zła. Połączenie dwóch sfer: materialności i duchowości.
Życie Walka z szatanem i skłonnością człowieka do złudnych doczesnych dóbr.

Zmaganie ze złem w świecie i w samym człowieku.

Pełne sprzeczności: miłość jednocześnie obiektem pożądania i źródłem niepokoju, rozkosze świata celem człowieka pomimo świadomości ich nietrwałości.

Miłość zmysłowa naturalną potrzebą człowieka, ale i źródłem duchowego dyskomfortu.

Człowiek Istota cielesna i duchowa, słaba, nierozważna, wewnętrznie skłócona, świadoma swej niedoskonałości. Niezdolny do obiektywnej oceny rzeczy, idealizujący obiekty pożądania, dążący do rzeczy nietrwałych (sława, władza, bogactwo, rozkosz, uroda).

Zmagający się z grzesznymi skłonnościami ciała sprzecznymi z potrzebami duszy.

Bóg Siła panująca nad całym światem, ostoja pokoju, gwarancja zbawienia, oparcie dla człowieka w ziemskim boju o pośmiertne szczęście.

.

Jedyna ostoja człowieka, prawdziwa miłość.

 

  1. Symbole „vanitas” obecne w Sonecie V
  • żądza (namiętności, pożądliwość)
  • złoto
  • sceptr (berło królewskie symbolizujące władzę)
  • sława
  • rozkosz (przyjemności zmysłowe)
  • piękne oblicze – miłość zmysłowa
  • ciało zbudowane z żywiołów, czyli z pierwiastków, materialne, ulegające destrukcji
  1. Środki stylistyczne występujące w Sonecie V
Fragment utworu Środek stylistyczny
Myśli cukrują nazbyt rzeczy one inwersja
Złoto, sceptr, sława; rozkosz enumeracja (wyliczenie)
Komu tak będzie dostatkiem smakować

Złoto, sceptr, sława; rozkosz […]

metafora
Komu tak będzie dostatkiem smakować

Złoto, sceptr, sława; rozkosz i stworzone

Piękne oblicze, by tym nasycone

I mógł mieć serce, i trwóg się warować?

pytanie retoryczne, przerzutnia
Miłość jest własny bieg bycia naszego,

Ale z żywiołów utworzone ciało

antyteza
nędzna pociecha oksymoron – wyrazy o przeciwstawnym znaczeniu – budzi emocje, pokazuje rozdarcie, sprzeczność, czasem absurd lub nienaturalność

 

  1. Napisz odpowiedz na pytanie 1 ze strony 150 podręcznika –

Przeanalizuj formę obu sonetów. Podziel każdy z nich na trzy części: opis problemu, wnioski i puentę. Ustal na tej podstawie, jaka jest relacja między treścią sonetu  a jego budową. Prześlij do oceny. Lekcja jest dosyć trudna, gdyby ktoś miał jakieś pytania, proszę o kontakt.

Pozdrawiam

Agnieszka Piekarska